Facetten van professionele ruimte
Het decor van vandaag is de futuristische setting van Media Plaza in de Jaarbeurs Utrecht. Een inspirerend, trendy podium voor een blik op het hbo van de toekomst, zo blijkt. De rode draad: hoe kunnen docenten het begrip professionele ruimte in de dagelijkse onderwijspraktijk invullen? En welke moderne arbeidsverhoudingen passen daarbij?
Arbeidsmarkt wordt pluriformer
“Professionele ruimte is natuurlijk niets nieuws. De vraag is meer: hoe investeer je in de kwaliteit van docenten, zodat ze die ruimte ook zo goed mogelijk kunnen gebruiken?” Aan het woord is Hans Kamps, voorzitter van de ABU en lid van de evaluatiecommissie branchecode hbo. “Verreweg de meeste docenten zijn tevreden tot zeer tevreden over de inhoud en zelfstandigheid van hun functie. Ruimte voor verbetering is er vooral op het gebied van stijl van leidinggeven, stress op de werkvloer en individuele loopbaantrajecten.”
Gedifferentieerde cao
Dé docent 2.0 bestaat niet, geeft Kamps aan. “Er zijn fulltime docenten die alleen lesgeven, fulltime docenten die ook onderzoek doen, parttime docenten met zorgtaken, duale docenten met een baan in het bedrijfsleven of eigen onderneming, buitenlandse docenten...” Het einde van de traditionele cao lijkt dan ook in zicht, vervolgt hij. “Als we zo doorgaan, hebben we over tien jaar een heel mooi cao-huis gebouwd, maar woont er niemand in.” De oplossing volgens Kamps? “Een meer gedifferentieerde cao, die rekening houdt met de pluriformiteit van arbeidsrelaties en veel ruimte biedt aan loopbaanontwikkeling en opleiding.”
Sociale innovatie
Henk Volberda, hoogleraar Strategisch Management & Ondernemingsbeleid, pleit voor een deltamodel sociale innovatie. “Slechts een kwart van de productiviteitsstijging en het innovatiesucces in organisaties wordt bepaald door technologische investeringen. Driekwart is het gevolg van andere manieren van managen en organiseren.” Volberda: “Cijfers als staf-docentverhoudingen en studentrendement worden nauwkeurig bijgehouden. Maar hogescholen meten meestal niet in hoeverre ze in staat zijn zich aan te passen en te veranderen. Mijn advies: stuur ook op andere ratio’s, met name innovatieratio’s. Het klinkt missschien een beetje soft, maar heeft de gemiddelde docent nog wel tien procent lummeltijd? Tijd om echt na te denken hoe hij of zij het anders of beter kan doen?”
Ontkenningsfase
Veel hbo-organisaties zitten nog in de ontkenningfase, constateert Volberda. “Het zijn hiërarchische organisaties, die langzamer veranderen dan het maatschappelijk veld. Ze hebben voornamelijk een passie voor exploitatie en efficiency (meer van hetzelfde). Vernieuwing in zo’n omgeving is moeilijk. Als je carrière wilt maken binnen het hbo en een hogere beloning wilt, moet je zorgen dat je een managementfunctie krijgt en totaal geen onderwijs meer geeft. Dat is nou niet bepaald waardering van de kennisprofessional!
Zelfsturende teams
Volberda: “Ik denk dat hbo-bestuurders zich beter kunnen richten op horizontaal management: best practices in afdeling A moeten ook in afdeling B, C en D terechtkomen. De toekomst is aan organisaties met zelfsturende teams. Het blijkt dat horizontale, platte organisaties zich veel sneller aanpassen en de professional uiteindelijk meer bevrediging geven.”
Cao-debat
Guusje ter Horst, voorzitter van de HBO-raad, gaat in debat met AOb-voorzitter Walter Dresscher. Ter Horst vindt de huidige cao, die 120 pagina’s telt, veel te uitgebreid. “Een cao moet een vangnet zijn, geen dichtgeregeld document. Mijn oproep aan de bonden is dan ook: laten we proberen tot een simpeler raamwerk te komen.” Ook in de cao-discussie moet de kwaliteit van de docent centraal staan, benadrukt Ter Horst. “En dat is geen loze frase. Een heleboel docenten doen het prima. Ze hebben lol in hun werk en doen het met passie. Die groep docenten hoef je alleen te stimuleren om zich heen te kijken, niet al te lang op één plek te blijven zitten, een tijd in het bedrijfsleven te werken, weer terug te komen, etc. Maar er zijn ook docenten die wat minder aan de maat zijn. Die groep moet je helpen om beter te worden. Zo’n sfeer is van groot belang voor het hbo.”
Beroepseer
Ook Walter Dresscher gaat dieper in op het begrip professionele ruimte. “We moeten de docent meester maken van zijn eigen domein. Managers en boekhouders hebben de afgelopen jaren plaatsgenomen in examencommissies. Ze horen daar niet thuis. Gevolg was dat allerlei gedachten over financieel gewin hun invloed konden hebben op de onderwijskwaliteit en het verstrekken van diploma’s. Dat mag niet meer voorkomen. Geef een docent een belangrijk deel van zijn autonomie terug en hij zal dat terugbetalen in kwaliteit. Laat docenten met elkaar bepalen hoe ze hun colleges inrichten. Laat ze elkaar controleren in examencommissies en verbied managers daar invloed op uit te oefenen. Solide opleidingen en sterke diploma’s zijn ook goed voor de beroepstrots. De beroepstrots is een uitstekend medicijn tegen de kwaliteitscrisis waar het hbo momenteel in verkeert.”
Shift happens!
Hoe werken we over twintig à dertig jaar? Trendwatcher Adjiedj Bakas, bekend om zijn ‘out of the box denken’, sluit het plenaire gedeelte af met een energiek optreden. Een visuele show voorbij de ‘gestaalde kaders’.
Elephant in the room
Er staat een olifant in de kamer, zoals de Engelsen dat zo mooi zeggen. Iedereen weet dat hij er staat, maar niemand durft erover te praten. Bakas: “Ik word moe van al die discussies tussen werkgevers, werknemers en bonden. Want de toekomst is niet meer aan links of rechts, niet aan werkgever of werknemer. De toekomst van de arbeidsmarkt is hybride.” Bakas: “We gaan werken in onze vrije tijd en vrije tijd beleven tijdens ons werk. De grens tussen werkgever en werknemer vervaagt. Volgens de FNV hebben we op dit moment 650.000 zzp’ers en verdubbelt dat aantal binnen vijf jaar. Ook binnen het onderwijs. Het is fijn dat u een cao heeft van 120 pagina’s, maar vrijwillig hebben 650.000 Nederlanders afscheid genomen van de zekerheid van loondienst en een cao. Vrijwillig hebben zij gekozen voor een risicovol bestaan.” Welke richting het hbo moet inslaan? Bakas: “Je kunt je afvragen of je überhaupt nog een cao moet hebben. Als je ervoor kiest, moet de cao in elk geval à la carte zijn en beantwoorden aan de diversiteit en variatie in de arbeidsmarkt.”
Drie versnellingen
Bakas vertelt bevlogen verder. Onze samenleving ontwikkelt zich in drie versnellingen: “Een derde van de bevolking omhelst een toekomst vol technologische verandering en globalisering. Dat is de ADHD-groep. De tweede groep is Ot en Sien. Ot en Sien willen terug naar vroeger, want vroeger was veel beter. De derde groep is de Vinex-populatie. Zij willen wel mee, maar met mate. Zo ziet de nieuwe verzuiling eruit. Wen er maar even aan!”
Radicale innovaties
Eén ding is zeker, aldus Bakas. Shift happens! “Wilt u weten wat de volgende radicale innovatie wordt? Vraag het nooit aan uw eigen achterban of studenten. Mensen hebben geen idee. Henry Ford vroeg ruim honderd jaar geleden aan zijn klanten: wat wilt u van mij? Ze zeiden: snelle paarden. Hij gaf ze de auto. Neem de telefoon. Die was ooit bedacht om te bellen en nu schrijven we er ook mee.” Bakas neemt de deelnemers mee langs enkele trends. Verdere digitalisering. Grenzen van privacy die vervagen. En complete beroepsgroepen die zich moeten oriënteren op ander werk. Postbodes en caissières kunnen zich omscholen tot beveiligings- of zorgmedewerker. De baan voor het leven bestaat niet langer. “We moeten allemaal op koersoes.”
Nieuwe verbindingen
We leven in een tijd van verspilling, waarin de helft van ons eten wordt weggegooid en de wereldbevolking drastisch groeit. Bakas ziet kansen. “Ruim 7 miljoen vierkante meter kantoorruimte in Nederland staat leeg. Dat worden zelfvoorzienende stadsboerderijen, waarin we ons eigen voedsel produceren. Landbouwhogescholen gaan daarvoor intensief samenwerken met IT-hogescholen.”
De trendwatcher neemt afscheid met een buiging. Welke boodschap hij zijn hogeschoolpubliek wil meegeven? “Het hbo van morgen leidt mensen op voor een sterk veranderende economie en arbeidsmarkt. Negeer de olifanten van radicale verandering niet. Verbind al je kennis en ervaring en ga samen aan de slag!”
