“Visie is belangrijk om doelgericht te kunnen werken. Maar belangrijker is om visie om te kunnen zetten in activiteiten. Dit betekent het ontwikkelen van middelen voor leraren en studenten om aan de slag te kunnen.”

- José Beijer, Juryrapport Challenging Diversity Award 2009

Wereld achter de taal

José Beijer is docent op de lerarenopleiding aan de Hogeschool Utrecht en houdt zich bezig met diversiteit en taal in het hoger onderwijs. “Als het gaat om taal, dan kijk ik daar heel breed tegenaan,” vertelt ze. “Taal is een combinatie van werken met teksten, zowel mondeling als schriftelijk, waarin onder andere een bepaalde toon wordt gezet en een bepaald publiek bereikt moet worden. Maar taal is slechts het topje van de ijsberg. Want achter taal, en zeker achter woordenschat, zitten natuurlijk werelden verscholen.”

José heeft uitgebreid onderzoek gedaan naar vergroten van studiesucces van allochtone studenten in het hbo, onder andere naar taalvaardigheid en op basis daarvan lesmateriaal ontwikkeld. “Wat mij daarin fascineert is dat je de vanzelfsprekendheid doorbreekt waarmee je taal gebruikt. Als je werkt met studenten van wie Nederlands niet de moedertaal is en die een ander referentiekader hebben, moet je dat heel goed voor ogen hebben. Als je niet bent opgegroeid met de taal en alles wat daarachter en eronder zit, dan is het aan ons om daar expliciet over te zijn. Dan kan je dus ook niet verwachten van iemand met een ander referentiekader , dat die dat allemaal snapt en kan doen. En dan is het dus zaak aan ons, om zodanig onderwijs te geven, dat je de studenten daarin begeleidt en dat ze daar niet op afgerekend worden.”

Fascinatie voor het andere

José is afgestudeerd als taalkundige en begon in het onderwijs met het lesgeven aan gastarbeiders. De combinatie van taal en haar interesse in andere achtergronden is voor haar een belangrijke leidraad geweest. Die interesse begon al op de middelbare school toen ze zich verdiepte in taal en cultuur van India en van de Papoea’s. Een bijzonder gegeven, gezien het feit dat José is opgegroeid in een dorp in Gelderland en haar opvoeding ver van deze culturen af stond. “Ik kom uit een redelijk beschermde omgeving. Ik fietste elke dag 15 kilometer om naar school te gaan, omdat we in ons dorp geen eigen school hadden. Ik heb als ik zo terug kijk altijd al belangstelling gehad voor het ‘andere’.”

Van bedenken tot uitvoeren

Die belangstelling heeft zich dan ook gedurende haar carrière voortgezet in haar werkzaamheden. Zo heeft José voor de Faculteit Educatie de begeleiding voor allochtone studenten opgezet en docenten in het hoger onderwijs geprofessionaliseerd in het omgaan met (taal) diversiteit. “Wat ik erg boeiend vind is om plannen te maken hoe je taal en diversiteit, in dit geval, op de lerarenopleiding voor alle studenten, en ook voor allochtone studenten, in het onderwijs krijgt. Dat betekent dat je plannen moet maken, met voorstellen moet komen en dat je het gedaan moet krijgen dat het opgenomen wordt. En vervolgens, als je die toestemming en mogelijkheid hebt, je de plannen kunt gaan uitwerken en uitproberen in de praktijk samen met studenten. Dat vind ik verschrikkelijk leuk voor zowel het taalonderwijs als diversiteit.”

Daarnaast heeft José met haar onderzoek in de kenniskring “Lesgeven in de multiculturele school” stappen gezet in het kijken naar en denken over de vraag hoe de behoeften en wensen van allochtone studenten een plaats kunnen krijgen in het onderwijs. “Belangrijk uitgangspunt daarbij was om niet uitsluitend uit te gaan van de (problemen/verschillen) van de student en daar oplossingen voor te bedenken, maar om juist te onderzoeken hoe het onderwijs kan veranderen zo dat ook deze groep met meer succes kan studeren”.

Diversiteit is een zaak van het onderwijs

De jarenlange inzet die José heeft getoond, is in 2009 beloond met de nominatie voor de Challenging Diversity Award. Voor José was dit een ondersteuning in het onderwerp waar zij in de dagelijkse praktijk mee bezig is: “Het heeft de drive en de motivatie erin gehouden. De nominatie heeft mij dan ook wel een hart onder de riem gestoken en bevestigd dat het onderwerp van belang is. Toen ik in 1994 op de lerarenopleiding begon met taalbegeleiding voor allochtone studenten was het toch een soort EHBO-post die in het onderwijs draaide. Als er problemen waren met allochtone studenten, dan was daar iemand voor om dat op te vangen.” José was lange tijd de persoon die daarvoor was aangesteld. “Ik vond dat al gauw een onwenselijke situatie. Maar met dat ‘vinden’ was ik er nog lang niet. Om gehoor te krijgen voor het feit dat het niet een zaak van mij was, maar een zaak van het onderwijs, dat is een hele lange weg geweest.”

Verandermanagement

Als het gaat om diversiteit in het onderwijs is volgens José één ding dan ook van groot belang: “Wat bij dit werk echt nodig is, is niet alleen inhoudelijke deskundigheid, maar vooral verandermanagement. Het gaat namelijk om veel meer dan alleen allochtone studenten begeleiden. Je breekt namelijk in, in bestaande situaties in het onderwijs en in een instituut. Je moet je realiseren dat het al lang niet meer gaat om doelgroepenbeleid, maar om nieuwe groepen studenten in het hoger onderwijs, waaronder allochtone studenten. De diversiteit in onderwijsachtergrond, etnische, sociale en talige achtergrond is heel groot geworden en het is de uitdaging hoe het reguliere onderwijs aan behoeften en wensen van nieuwe groepen kan voldoen met behoud van niveau en kwaliteit.”

José Beijer (1954) werkt bij Instituut Archimedes, de lerarenopleiding van Hogeschool Utrecht. Met het onderzoek ‘Mohamed en medestudenten op de lerarenopleiding, verslag van vier casestudies’ (Hogeschool Utrecht, Lectoraat Lesgeven in de Multiculturele School, 2007) heeft José onderzoek gedaan naar het vergroten van studiesucces van allochtone studenten in het hbo. Momenteel werkt ze als projectleider van de G5 project ‘Vergroten studiesucces allochtone studenten’ aan de implementatie van onderzoeksresultaten en coördineert ze het academieteam “Multicultureel vakmanschap”. Daarnaast begeleidt ze autochtone studenten op het thema interculturele sensitiviteit. Haar motto is: diversiteit gaat iedereen aan, niet alleen allochtonen, maar ook mijzelf. José bouwt bruggen naar andere Faculteiten van de Hogeschool Utrecht, andere Hogescholen, naar het voortgezet onderwijs en het mbo.